ارث غیر مسلمان
ارث غیر مسلمان
مقدمه: ارث یکی از نهادهای اجتماعی است که قواعد و اصول در آن کمتر راه یافته است و در نظام حقوقی ما از احوال شخصیه ایرانیان غیر شیعه است. ماده واحده در قانون اجازه رعایت احوال شخصیه در محاکم مصوب دهم مرداد ماه 1312 ارث ایرانیان غیر شیعه را که مذهب آن به رسمیت شناخته شده است، تابع قواعد و عادات مسلم متداول در مذهب متوفی دانسته است. این قاعده در دو اصل 12و 13 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نیز تعیین شده است.
تعریف ارث:
در قانون مدنی ایران تعریف مشخصی از ارث نشده است ولی واژه ارث در قانون مدنی به چند معنی بکار رفته است. گاه به معنی مال یا حقی است که پس از مرگ شخص به بازماندگان او می رس که در دو ماده 862 و 863 واژه ارث متناسب با این معانی است.
در ماده 862 می خوانیم: « اشخاصی که به موجب نسبت ارث می برند سه طبقه اند ...» و در ماده 863: « وارثین طبقه بعد وقتی ارث می برند که از وارثین طبقه قبل کسی نباشد.»
گاهی نیز به معنی استحقاق بازماندگان شخص بر دارای اوست. در ماده 861 : « موجب ارث دو امر است. نسب و سبب.»
اقلیت های دینی و احکام ارث:
به موجب اصل سیزدهم قانون اساسی: « ایرانیان زرتشتی، کلیمی و مسیحی تنها اقلیت های دینی شناخته می شوند که در حدود قانون در انجام مراسم دینی خود آزادند و در احوال شخصیه و تعلیمات دینی برطبق آیین خود عمل می کنند.»
وضع حقوقی ایرانیان غیر شیعه دارای چهره بین المللی نیست و عامل حاکمیت ملی در تشخیص قانون حاکم بر ارث مؤثر نیست. ماده واحده اجازه رعایت احوال شخصیه ایرانیان عیر شیعه در محاکم، حقوق ارثیه ایرانیان غیر شیعه را که مذهب آنان به رسمیت شناخته شده تابع قواعد و عادات مسلم متداول در مذهب متوفی دانسته و اجرای قاعده در برابر حاکمیت قانون ملی (ماده 5 ق.م) یک استثنا است.
همچنین قاعده توارث ایرانیان غیر شیعه در صورتی اجرا می شود که مخالف نظم عمومی نباشد و اخلاق عمومی و حسنه را جریحه دار نسازد.(ماده 975 ق.م).
نکته دیگر اینکه کومت دولت متبوع یا مذهب شخص بر میراث او ویژه قواعد اصلی ارث (تعیین وارثان و میزان فرض و سهم) است. اجرای این بخش لازمه حمایت از شخصیت و آزادی مذهب وارثان است. تشریفات و آیین اداری تقسیم ترکه، طبق اصل کلی تابع قانون مدنی است و تمییز قواعد اصلی و فرعی ارث در ماده( 967 ق. م) بدین بیان آمده است:«ترکه منقول یا غیر منقول اتباع خارجه که در ایران واقع است، فقط از حیث قوانین اصلیه از قبیل قوانین مربوط به تعیین وارث و تعداد سهم الارث آنها و تشخیص قسمتی که متوفی می توانسته است به موجب وصیت تملیک نماید، تابع قانون دولت متبوع متوفی خواهد بود.»
کسی که موجبات و شرایط ارث بردن را دارد، در صورتی ارث می برد که هیچ یک از موانع ارث در او وجود نداشته باشد و این موانع عواملی است که از تاثیر سبب و مقتضی ارث جلوگیری می کند. یعنی در صورت فراهم آمدن اسباب و شرایط فقدان مانع، ترکه به وارث منتقل می شود.
در تمام مذاهب اتفاق نظر وجود دارد که کافر از مسلمان ارث نمی برد اما مسلمان از کافر ارث می برد و مانع از رسیدن ارث کافر به کافر می شود. بنابراین اگر کافری بمیرد و پسری کافر و برادر یا عموی مسلمان داشته باشد، وارث مسلمان از او ارث می برد ولی فرزند کافرش ارث نمی برد.
ماده 881 ق. م:
«کافر از مسلمان ارث نمی برد و اگر در بین ورثه متوفای کافر، مسلم باشد، وارث کافر ارث نمی برد، اگر چه از لحاظ طبقه و درجه مقدم بر مسلم باشد.» این حکم حاوی دو بخش است:
1- قاعده کافر از مسلمان ارث نمی برد؛ یعنی اگر مورث یا متوفی مسلمان باشد ورثه کافر از او ارث نمی برند و در این باره میان شیعه و سنی اختلافی نیست.
2- این حکم خاص که اگر در بین ورثه متوفای کافر، مسلمانی باشد، وارث کافر ارث نمی برد و در این بخش ماده، متوفی کافر است و در این خصوص میان شیعه و سنی اختلاف است لیکن قانونگذار وارث مسلمان را حاجب وارث کافر دانسته است.
در عین حال، همچنان که فرقه های مختلف مسلمین از یکدیگر ارث می برند، این راه حل اگر پذیرفته شود در بسیاری از دعاوی، ماده واحده عملا منتفی می شود و به عبارت دیگر به بیهودگی توارث در حکم بین اقلیت های دینی می انجامد زیرا در کمتر دعوایی است که نتوان یک وارث مسلمان ولو از طبقه دورتر پیدا کرد. لکن پس از انقلاب اسلامی قانونگذار بدون توجه به ماده واحده، (ماده 881 ق.م) را تصویب نمود در حالیکه ماده واحده مطابق با روایاتی است که ظهور دارند به اینکه وارث کافر در کنار وارث مسلمان از مورث کافر ارث می برند، بنابراین دادرس در مقام تعارض میان قانون اساسی و قانون عادی، باید قانون اساسی را مقدم بدارد.
منابع:
1- امامی. دکتر حسن. حقوق مدنی مجلد سوم. انتشارات اسلامیه.
2-امین. پرفسور سید حسن. تاریخ حقوق ایران. انتشارات دایره المعارف.
3- شیخ الاسلامی. دکتر اسعد. احوال شخصیه در مذاهب چهارگانه اهل سنت. نشر سمت.
4- شهیدی. دکتر مهدی. ارث. انتشارات مجد.
5- کاتوزیان. دکتر ناصر. ارث. انتشارات مجد.
